Que fai realmente unha Pedagoga?

Que fai realmente unha Pedagoga?. Caderno 2 

Unha pedagoga non se define polo lugar onde traballa, senón polos desafíos que é capaz de resolver.

Hai unha pregunta que as pedagogas e pedagogos escoitamos con frecuencia.

E ti... exactamente que fas? A pregunta, ás veces, nace da curiosidade e outras moitas do descoñecemento. Todo o mundo, a priori, coñece o quefacer dun mestre, dunha arquitecta ou dunha avogada pero poucas persoas saben explicar realmente que fai unha profesional da Pedagoxía.

A resposta ao saber pedagóxico non a imos atopar só nos contextos nos que traballan as profesionais, contextos que moi ben se describen no Libro Blanco, revisado e aprobado pola Conferencia de Decanas/os de Educación no ano 2025.

Se nos facemos a pregunta?

Que teñen en común unha escola, unha empresa, un hospital, unha asociación, unha residencia ou mesmo unha aplicación de intelixencia artificial?

A resposta cabe nunha única palabra. As Persoas.

A Pedagoxía traballa por e para as persoas, e chega moito antes de que apareza un problema. Porque cada vez que unha persoa cambia, medra ou se transforma, tamén está aprendendo. A Pedagoxía está aí para facilitar esa aprendizaxe e acompañar o desenvolvemento da persoa. 

Onde hai persoas hai aprendizaxe.

Recordo, que nunha formación sobre Pedagoxía xerontolóxica, profesionais doutras disciplinas comentáronme que recoñecían o valor da pedagoxía, que debería mellorar a súa presenza pero entendían que lles resultaba complexo detectar en qué momento esta figura profesional era necesaria. E preguntáronme;

Cal é a vacina que pon a Pedagoxía? 

A resposta a esta pregunta levoume a moitas reflexións e a moitas respostas que dificilmente eran capaces de englobar todo o saber.

Quizais a Pedagoxía non pon vacinas en sentido estrito pero actúa dun xeito moi semellante. O verdadeiro valor dos antíxenos non está en curar a enfermidade cando xa apareceu, senón en preparar o organismo para cando chegue a ameaza. A prevención neste sentido é unha das súas fortalezas.

A Pedagoxía fai o mesmo. Non evita que unha empresa teña que reestruturarse, que a tecnoloxía irrompa na nosa rutina, que se produza fracaso escolar, absentismo laboral ou que unha familia se enfronte a un diagnostico complexo. 

A labor pedagóxica o que fai é preparar ás persoas e as entidades para aprender, adaptarse e afrontar os cambios cos mellores recursos posíbeis. 

Neste sentido, podería decir que desenvolve unha tripla función, converténdose na mellor das vacinas capaz de fortalecer as raíces da aprendizaxe ao longo de toda a vida.

• Prevención. Anticípase ás dificultades e crea condicións que favorecen a aprendizaxe e o desenvolvemento.

• Intervención, Acompaña ás persoas nos seus diferentes contextos cando aparecen necesidades, dificultades ou procesos de cambio.

• Avaliación. Comprende o que está acontecendo e obten información educativa de caliade para tomar decisións e mellorar a acción e os procesos.

Se falamos de contextos, a Pedagoxía está presente en moitos máis escenarios dos que imaxinamos:

Na escola. Un centro educativo incorpora alumnado con necesidades moi diversas. Contrátanse máis recursos materiais, adáptanse espazos e mércanse novos dispositivos tecnolóxicos e con todo, o cambio máis importante está en como organizar os espazos, en como aprende o profesorado, como afronta as dinámicas de aula, como emprega as ferramentas que ten á súa disposición e mesmo que tipo de materias elixe. Aí na didáctica é onde aparece a Pedagoxía.

Na empresa. Unha empresa implanta un novo sistema de traballo. A dificultade principal probablemente non o atopemos  na implantación, o cambio máis importante está na modificación das rutinas aprendidas, na promoción do traballo en equipo, na adaptación dos postos de traballo e por exemplo na mellora do clima laboral. Iso tamén é aprendizaxe. Este é tamén un reto pedagóxico.

Na contorna dixital e a IA: Cando unha organización ou un centro educativo decide incorporar a Intelixencia Artificial, o reto actual pode ser aprender a redactar os prompts ou coñecer o funcionamento do algoritmo. Sen embargo, a clave está en como se prepara as persoas na adquisición de novas competencias promovendo entre outros, o pensamento crítico. Aí é onde tamén aparece a Pedagoxía .

Na infancia e na adolescencia. Un adolescente non abandona os estudos dun día para outro, antes houbo sinais, dificultades, falla de motivación, experiencias de fracaso... A intervención pedagóxica consiste en actuar antes de que o problema sexa irreversible coa familia e os propios menores. A mirada pedagóxica resulta imprescindible.

Nas transicións vitais. Unha persoa que perde o seu emprego aos cincuenta anos necesita manter activa a súa aprendizaxe e adaptarse ás necesidades do mercado. Un neno que chega a unha aula sen coñecer a lingua necesita activar novos aprendizaxes. Un profesional sanitario que incorpora unha nova tecnoloxía necesita continuar aprendendo. Unha persoa educada nun ambiente de violencia debe aprender novas formas de establecer vínculos baseados no afecto.

Cambian os contextos e o elemento común, sempre permanece: a aprendizaxe, a aprendizaxe que sabemos se produce ao longo de toda a vida.

Por eso, a próxima vez que vexas unha persoa aprendendo, unha organización adaptándose ou unha comunidade buscando solucións a un novo reto, pregúntate que hai detrás dese proceso porque aí atoparás Pedagoxía. 

Galicia ten unha débeda histórica coa Pedagoxía

Galicia ten unha débeda histórica coa Pedagoxía. Caderno 1

Hai transformacións que apenas se ven e sosteñen sociedades. A Pedagoxía leva máis de cincuenta anos sendo unha delas en Galicia.

Galicia leva máis de medio século formando pedagogas e pedagogos. Medio século xerando coñecemento, formando profesionais e contribuíndo ao desenvolvemento da sociedade.  E medio século despois, segue aberta unha pregunta incómoda:

Como é posible que unha profesión con esta traxectoria continúe sen o recoñecemento institucional que lle corresponde?

Desde 1973 a Pedagoxía está a construír en Galicia unha traxectoria sólida de coñecemento, investigación e compromiso coa sociedade, liderada pola Universidade de Santiago de Compostela desde a Facultade de Ciencias da Educación e posteriormente acompañada pola titulación tamén ofertada na UNED.

Foi no curso 1973/1974 cando a USC sementou o xerme da ciencia da educación, a través do comezo dos estudos de Licenciatura en Pedagoxía, iniciando unha traxectoria ininterrompida que recentemente, no ano 2024, conmemorou o seu medio século de vida.

Hoxe en día atopamos nomes da primeira promoción que continúan traballando en pro da visibilidade dunha profesión que naceu con moita ilusión e na que adoitaron ter como reivindicación unha frase que xa parecía vaticinar os problemas reais da profesión no futuro;  “Penso, logo estorbo”.

Na creación e consolidación desta profesión, tamén se fai obrigatorio mencionar e agradecer o papel do primeiro decano da “Facultade de Filosofía e Ciencias da Educación”, o recoñecido catedrático, D. Carlos Baliñas, quen segue, na actualidad, expectante aos camiños que a titulación segue percorrendo nesta Galicia do século XXI. 

Un proceso de creación complicado, non foron poucas as voces que manifestaron a súa oposición sen esquecer a existencia dun contexto político de gran complexidade, no que asomaba o final do franquismo, unha crecente conflitividade social e  unha vida universitaria axitada con constantes folgas estudantís. Sen a visión e a determinación de Carlos Baliñas dificilmente podería estar eu hoxe contando esta historia.

Durante estas cinco décadas a profesión evolucionou, diversificou os seus ámbitos de actuación e respondeu aos cambios dunha sociedade cada vez máis complexa. Moito antes de que o sistema universitario se fragmentase coa aparición de novas titulacións, a ciencia nai da educación xa estaba respondendo con solvencia e invisibilidade aos retos da época.

No momento actual, a sociedade está en permanente cambio, as organizacións transfórmanse continuamente e as rápidas achegas tecnolóxicas obrigan a adquirir novas competencias case sen decatarnos. 

Nunca tan necesaria foi unha disciplina capaz de comprender como aprenden e cambian as persoas.

O saber pedagóxico está presente en todos aqueles espazos nos que as persoas aprenden, traballan, se relacionan, innovan ou afrontan procesos de cambio: na escola, na empresa, na saúde, na tecnoloxía, na formación para o emprego, na intervención social ou no deseño de políticas públicas.

 “Alí onde hai persoas aprendendo, cambiando ou desenvolvendo o seu potencial, hai un espazo para a mirada pedagóxica”.

 Coñeces algún contexto que non precise de Pedagoxía?

Galicia aínda ten pendente recoñecer esta disciplina como ese motor transformador e preventivo que garante unha sociedade máis xusta, equitativa e preparada para o futuro. E é o momento de que as institucións miren de fronte este legado, valoren as súas profesionais e poñan fin a un esquecemento inxusto, situando á ciencia da educación no centro das políticas que coidan e desenvolven o potencial das persoas.

Recoñecer esta débeda é unha cuestión de xustiza institucional e de calidade para o propio sistema galego. O esquecemento institucional non pode minguar a valía nin o compromiso das persoas tituladas, que seguen a soster o día a día co seu esforzo individual e de forma solitaria ao non gozar dun organismo regulador da profesión que defenda o seu ben facer e que a súa vez, protexa as persoas destinatarias a través das boas prácticas.

Saldar esta débeda histórica é unha urxencia. Significa entender que prescindir da mirada pedagóxica ou diluíla debilita a calidade do tecido educativo, empresarial e comunitario.

 A oportunidade de saldar esta débeda histórica

Galicia atópase ante unha boa oportunidade, impulsada pola recente celebración dos 50 anos de historia, para saldar a súa débeda. A petición para a creación do Colexio Oficial de Pedagoxía e Psicopedagoxía de Galicia é un acto de xustiza institucional.

Crear o Colexio Oficial protexerá e dignificará ás profesionais da Pedagoxía e da Psicopedagoxía, titulación extinta no curso académico  2O14/2015, baixo un mesmo paraugas de respecto e lexitimidade legal e significará protexer unha profesión que leva décadas protexendo ás persoas.

Un compromiso que continúa

Desde a miña mirada pedagóxica, tamén teño a responsabilidade de contribuír a este camiño desde os espazos nos que desenvolvo a miña actividade profesional e divulgativa. Entre eles, COPEGAL, Asociación pro colexio de Pedagoxía e Psicopedagoxía de Galicia, asociación que constitúe un espazo desde o que impulsar a visibilidade da profesión, promover o debate pedagóxico e colaborar na defensa dunha disciplina que leva décadas achegando valor á sociedade galega.

As profesións medran cando a sociedade recoñece o seu valor. A Pedagoxía leva máis de cincuenta anos demostrando o seu. 

Quizais chegou o momento de que Galicia tamén o faga.

Más educación afectivo- sexual

Quién me conoce y me escucha, sabe que no hay formación en la que no hable de la importancia vital, de la necesidad urgente de formar a las personas en edad adolescente en igualdad, prevención de la violencia y educación afectivo-sexual.

Recientemente tuve la oportunidad de hacer un llamamiento público a la clase politica para que participe y sea ésta una prioridad en su agenda política. 

Desde aquí también extiendo el llamamiento a la Universidad, que mucho tiene que trabajar en la mejora de los planes formativos de las futuras profesionales de la educación y, a todos los estamentos, públicos y privados que trabajan con y/o para las personas. Estamos todas las personas implicadas.

Hay que formarse, ser responsable y no puede ser que los valores y mensajes que se transmiten sean en función de nuestra subjetividad obviando el conocimiento humano y científico.

La sociedad también educa y de poco sirve aportar un granito si en el día a día los mensajes sociales y en redes que se escuchan restan importancia y valor a estos granitos emitiendo mensajes contradictorios mayormente procedentes de bulos.

Es prioritario prestar atención:

• a las relaciones afectivas en la etapa adolescente.
• formar en educación afectivo sexual real y no permitir que nuestros jóvenes aprendan a través de la pornografía.
• promover la igualdad y la perspectiva de género en todas las etapas educativas.
• formar a los profesionales que forman parte del sistema escolar.
• formar a las familias en igualdad.

Queda mucho camino por hacer y el progreso en igualdad llegará cuándo los objetivos estén bien marcados y formen parte de una línea progresiva en la que todas las personas asuman su rol y participación, asuntos claves en el proceso educativo y por ello en la mejora del mismo proceso educativo y con ello del progreso social.

Lo que no se puede consentir es que parezca que la igualdad es un invento "inventado" por personas que se creen no encajan en una sociedad y que buscan obtener sus derechos restando derechos a otras personas.

En esta idea se mueve el patriarcado, el que sitúa a la mujer en un segundo plano tras recordarle que "de qué se queja si ya es igual" y el que permite que se esté asesinando a las mujeres.

A mi no me interesa la vida después de la muerte tan bien narrada en los medios de comunicación bajo esa culpa añadida sobre si ha denunciado o no.

Las mujeres no somos responsables ni culpables de nuestro asesinato.

O ponemos bien el foco o la vida se nos va de las manos.

Más pedagogía, menos titulares.

Los juguetes no tienen género

 Desde Positivando trabajamos por y para la igualdad visibilizando y promoviendo políticas y acciones coeducativas en todos los entornos de desarrollo de los menores; familia, escuela y sociedad. 

Es prioritario romper con los estereotipos, construcciones sociales, costumbres creadas, costumbres limitantes que nos encuadran a unas y otros en un espacio sobre el que conformarse.

Para educar en igualdad hay que entender la educación desde la realidad coeducadora, desde la integración y visibilización de las niñas y mujeres en el proceso social, en la vida e integrándolas más allá del principio de igualdad en el que, de manera indirecta, las mujeres quedan relegadas a un segundo plano al no ser nombradas, no incluidas en el lenguaje, en los libros de texto, en las formaciones, en la organización de los espacios, etc.

Y la educación generadora de una socialización diferenciada también la instauramos a través de la elección de juguetes, favoreciendo y promoviendo la no igualdad de oportunidades entre niñas y niños. Hay una realidad social que nos informa que las niñas en este proceso diferenciador salen muy perjudicadas si bien también a su vez, estamos proyectando dificultades en los niños.

El juego favorece el aprendizaje a través del "juego simbólico" y si desde este juego la infancia no se emociona, prueba, practica, crea, deshace, piensa y construye, el aprendizaje no se consolida, no se interioriza, no se promueve ni se activa llegada la edad adulta.

¿Existen los juguetes de niñas? ¿juguetes de niños?

"Los juguetes convocan a una #huelgadejuguetes simbólica de una hora para gritarle al mundo que tienen derecho a jugar con el 100% de las niñas y niños, no sólo con el 50%.

Un juguete que sólo puede jugar con el 50% no es un juguete feliz"

* Campaña del Ministerio de Consumo.

V Xornada "Ti tamén formas parte do TDAH"

O sábado 23 de Outubro participei nas V Xornadas "Ti tamén formas parte do TDAH" organizadas na localidade de Riveira pola Asociación TDAH Salnés.

Un ano máis formei parte da organización das mesmas ademáis de participar como ponente. O ano pasado disfrutamos dunha pequena xornada online e sendo neste 2021 o ano da presencialidade, tras este largo período de tempo sin xuntarnos pola alerta sanitaria provocada pola COVID19, este ano familias, persoal docente e profesionais da educación compartimos un espazo educativo no que abordei a importancia da educación nos procesos de ensino e a importancia de educar na no violencia para evitar situacións de acoso escolar.

Non sirvo para esto. A motivación como motor de aprendizaxe.

Acoso escolar e ciberbulling.: Alumnado con TDAH

Ao amparo de estas dúas ponencias son moitas as reflexións que quise deixar e moitas as ferramentas que podemos traballar na aula para favorecer a inclusión e a equidade tan necesaria na nosa sociedade.

Tivemos ocasión de escoitar ás voces das familias e persoas afectadas na mesa redonda que puxo remate ás xornadas onde as testemuñas non resultaron indeferentes.

Unha xornada cargada de moita emotividade na que compartimos momentos formativos con grandes profesionais especializadas en TDAH.

Moitas grazas a tódalas persoas asistentes e a Asociación TDAH Salnés pola súa gran labor atesorada polo seu bó facer a diario. Grandes profesionais! Gran equipo!

Vídeo-  Vivir con TDAH "Haciendo visible lo invisible"

La voz de las personas protagonistas.

VIVIR CON TDAH "Haciendo visible lo invisible"

🧡Vivir con TDAH: Haciendo visible lo invisible.

Experiencias de personas y familias afectadas por el TDAH.

Un acercamiento a sus emociones, dificultades, necesidades y demandas como colectivo.

                                Viste tu día de naranja 🧡

Tres retos para la escuela del hoy

 Ya estamos en Septiembre de 2021 inaugurando un nuevo curso escolar y en el que se inicia un nuevo reto para los/as profesionales de la educación.

Un nuevo reto que desde la pedagogía debemos observar en términos de "educación" y en términos de "calidad".

La escuela y con ella la enseñanza siempre se encuentra en el ojo del huracán en el que los acuerdos son complejos, los debates políticos buscan sumar notas musicales que suenen a ideología y los debates públicos en muchas ocasiones se quedan vacíos de contenido, quizás también porque suelen faltar profesionales de la pedagogía que acudan a los mismos y la opinión se centra en muchas ocasiones en lo menos importante.

En estos tiempos que vivimos, inmersos en una pandemia mundial provocado por la COVID19 y en un curso académico en que comenzamos con una nueva ley educativa, la LOMLOE, hemos escuchado hablar mucho de los procesos de evaluación, si es bueno o no tan bueno pasar de curso con asiganturas suspensas, si la escuela cada vez exige menos, si el alumnado ya no aprende cómo antes, etc.

Una secuencia de condicionales que seguramente conduzcan a poco, en el sentido de acercar la realidad educativa a las familiars y que seguramente se mantienen muy al margen de la vida del alumnado.

Hoy me gustaría proponer 3 retos que son los que para mí deben marcar nuestra praxis educativa y sobre la que se debe formar al personal docente para lograr que la escuela sea una escuela educadora, garante de calidad, igualdad y equidad.

¿Cómo enseño a mi alumnado? 

Esta es la pregunta sobre la que sustento mis tres retos:

• APRENDIZAJE

¿Cómo aprende mi alumnado de forma grupal? Y de forma individual?.

Es fundamental saber cómo aprendemos para determinar la mejor de las metodologías, o la combinación de diferentes metodologías. 

• MOTIVACIÓN

Si la atención es el foco para abrir la puerta al aprendizaje, la motivación es fundamental para favorecer los procesos atencionales. Sin motivación hay muy poco aprendizaje. Y ojo! que hablar de motivación no es hablar de excesos, ni de emociones altamente distractoras ni de focos de atención hiperestimulantes.

• INCLUSIÓN

Si no estamos todos y todas incluidos el aprendizaje no suma, desequilibra, genera tensiones y promueve la desigualdad. Estar significa incluir no formar parte y desde este principio de inclusión debemos promover la equidad.

Mi propuesta son estos 3, ¿qué retos sumas tú?

APRENDIZAJE

MOTIVACIÓN

INCLUSIÓN